VietnamWeek | Phân tích
Trong lịch sử chính trị Trung Đông hiện đại, ít lực lượng nào vừa là đồng minh quan trọng của Mỹ, vừa nhiều lần bị bỏ rơi như người Kurd. Họ đã chiến đấu cùng Washington trong nhiều cuộc chiến lớn – từ Iraq đến Syria – nhưng mỗi lần bàn cờ địa chính trị thay đổi, người Kurd lại trở thành bên phải trả giá.
Cuộc khủng hoảng Iran hiện nay khiến câu hỏi cũ quay trở lại: Mỹ có thể tiếp tục dựa vào người Kurd như một lực lượng bộ binh ủy nhiệm hay không, sau khi từng bỏ rơi họ?
Người Kurd – đồng minh “không chính thức” nhưng quan trọng nhất
Người Kurd là một dân tộc khoảng 30–40 triệu người sống rải rác tại Turkey, Syria, Iraq và Iran. Dù đông dân, họ không có quốc gia độc lập.
Trong nhiều thập kỷ, các lực lượng người Kurd đã trở thành đối tác chiến lược của Washington trong các cuộc chiến ở Trung Đông.
Trong cuộc chiến chống tổ chức Nhà nước Hồi giáo (ISIS), lực lượng Syrian Democratic Forces (SDF) – nòng cốt là người Kurd – là lực lượng bộ binh chủ lực của liên minh do Mỹ dẫn đầu.
Mô hình chiến tranh khi đó rất rõ:
- Mỹ cung cấp không quân, vũ khí và tình báo
- người Kurd cung cấp bộ binh
Chiến lược này giúp Washington đạt được điều mà giới quân sự gọi là:
“boots on the ground without American boots” – có quân chiến đấu trên mặt đất nhưng không phải lính Mỹ.
Nhờ mô hình này, ISIS đã bị đánh bại tại nhiều thành trì lớn như Raqqa và Deir ez-Zor.
Năm 2019: bước ngoặt khiến niềm tin sụp đổ
Quan hệ Mỹ–Kurd bước vào khủng hoảng nghiêm trọng vào năm 2019 khi chính quyền của Donald Trump quyết định rút quân Mỹ khỏi miền bắc Syria.
Quyết định này mở đường cho chiến dịch quân sự của Thổ Nhĩ Kỳ nhằm vào các lực lượng người Kurd gần biên giới.
Chỉ trong vài ngày:
- hàng trăm nghìn người Kurd phải rời bỏ nhà cửa
- các căn cứ của SDF bị tấn công
- nhiều khu vực do người Kurd kiểm soát bị mất.
Nhiều lãnh đạo Kurd khi đó tuyên bố họ đã bị “đâm sau lưng” bởi đồng minh Mỹ.
Quốc hội Mỹ cũng chỉ trích quyết định này. Nhiều nghị sĩ cho rằng Washington đã gửi một thông điệp nguy hiểm tới các đối tác trên thế giới: Mỹ có thể bỏ rơi đồng minh khi lợi ích chiến lược thay đổi.
Khi địa chính trị thay đổi, đồng minh trở thành con bài
Trên thực tế, việc các cường quốc sử dụng lực lượng địa phương như “proxy forces” không phải là điều mới.
Trong chiến tranh lạnh và sau đó, Mỹ đã nhiều lần sử dụng các lực lượng bản địa để tránh phải triển khai bộ binh quy mô lớn.
Người Kurd là ví dụ điển hình.
Họ từng được hỗ trợ trong:
- chiến tranh Iraq 1991
- chiến tranh Iraq 2003
- chiến dịch chống ISIS tại Syria.
Nhưng mỗi khi bàn cờ khu vực thay đổi – đặc biệt khi lợi ích của các đồng minh lớn như Thổ Nhĩ Kỳ bị ảnh hưởng – Washington thường điều chỉnh chính sách.
Điều này khiến người Kurd trở thành một trong những lực lượng bị kẹt giữa các cường quốc.
Cuộc chiến Iran và câu hỏi cũ quay trở lại
Trong bối cảnh căng thẳng giữa Mỹ, Israel và Iran đang leo thang, nhiều nhà phân tích cho rằng Washington có thể cần tới lực lượng bộ binh ủy nhiệm nếu chiến sự mở rộng.
Người Kurd là một ứng viên tự nhiên cho vai trò đó vì:
- họ có kinh nghiệm chiến đấu
- từng phối hợp chặt chẽ với quân đội Mỹ
- kiểm soát các vùng chiến lược gần Iran và Syria.
Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất không phải là năng lực quân sự – mà là niềm tin chính trị.
Sau sự kiện năm 2019, nhiều lãnh đạo Kurd tin rằng Washington có thể rút lui bất cứ lúc nào nếu lợi ích thay đổi.
Điều đó khiến họ thận trọng hơn trong việc đặt cược tương lai vào một liên minh với Mỹ.
Hệ quả đối với uy tín của Washington
Việc bỏ rơi người Kurd không chỉ ảnh hưởng tới Trung Đông.
Nó còn gửi một thông điệp rộng hơn tới các đồng minh của Mỹ:
- ở Đông Âu
- ở châu Á
- và ở các khu vực xung đột khác.
Các quốc gia và lực lượng địa phương có thể đặt câu hỏi:
Washington sẽ đứng bên cạnh chúng tôi đến mức nào nếu tình hình trở nên bất lợi?
Uy tín chiến lược – yếu tố quan trọng trong chính sách đối ngoại – vì thế bị đặt dấu hỏi.
Người Kurd vẫn cần Mỹ – nhưng không còn như trước
Dù vậy, thực tế địa chính trị buộc người Kurd vẫn phải duy trì quan hệ với Washington.
Họ đang đối mặt với nhiều sức ép:
- Thổ Nhĩ Kỳ xem một số tổ chức Kurd là mối đe dọa an ninh
- chính quyền Syria muốn khôi phục quyền kiểm soát lãnh thổ
- các nhóm cực đoan vẫn tồn tại.
Trong bối cảnh đó, Mỹ vẫn là đối tác quân sự mạnh nhất mà người Kurd có thể dựa vào.
Nhưng quan hệ này giờ mang tính thực dụng hơn là tin tưởng.
Bài học địa chính trị
Câu chuyện của người Kurd phản ánh một quy luật cũ trong quan hệ quốc tế:
Trong các cuộc cạnh tranh quyền lực giữa các cường quốc, các lực lượng nhỏ thường chỉ là quân cờ trên bàn cờ lớn.
Họ có thể trở thành đồng minh chiến lược khi lợi ích trùng khớp – và bị bỏ rơi khi lợi ích thay đổi.
Đối với Washington, bài học Kurd cũng là một lời nhắc nhở:
uy tín chiến lược không chỉ được xây dựng bằng sức mạnh quân sự, mà còn bằng cách một quốc gia đối xử với những đồng minh yếu hơn của mình.
Trong một thế giới ngày càng cạnh tranh giữa các cường quốc, niềm tin đôi khi có giá trị không kém gì vũ khí.