Khi độc quyền định giá
Những cuộc tranh luận xung quanh sự hợp lý của việc tăng giá xăng dầu của Tổng công ty xăng dầu Việt Nam (PETROLIMEX) và các cuộc đàm phán về giá thuê cột điện giữa Tập đoàn điện lực Việt Nam (EVN) và Tập đoàn bưu chính viễn thông Việt Nam (VNPT) đang thu hút sự quan tâm của xã hội và các cơ quan quản lý của Nhà nước.
Trong phiên họp thường kỳ tháng 2/2010, Thủ tướng Chính phủ yêu cầu hai bộ: Công thương và Tài chính phải thực hiện ngay việc kiểm tra, kiểm soát đối với việc điều chỉnh giá bán của các doanh nghiệp kinh doanh xăng dầu để bảo đảm đúng quy định của pháp luật. Nghiên cứu, trình sớm với các cơ quan có thẩm quyền điều chỉnh, bổ xung các quy định hiện hành về kinh doanh xăng dầu cho phù hợp với tình hình và yêu cầu về quản lý kinh doanh nhằm kiềm chế lạm phát.
Đã hai lần quá hạn định, các cuộc thương lượng giá thuê cột điện của EVN và VNPT vẫn chưa đạt được sự đồng thuận, Bộ Công thương cho rằng họ sẽ phải đưa ra ý kiến cuối cùng nếu hai doanh nghiệp không thể thống nhất. Viettel và VNPT đang chuẩn bị 4.000-5.000 tỷ đồng đầu tư riêng hệ thống 2 triệu cột treo cáp thông tin...
Các doanh nghiệp Nhà nước có bán sản phẩm hoặc cho thuê tài sản đều khẳng định: chúng tôi không độc quyền, giá bán không thể thương lượng và phải bảo đảm chi phí sản xuất; đầu tư và vận hành...
Có hay không sự độc quyền?
Một doanh nghiệp hoặc sản phẩm được định nghĩa là độc quyền về pháp lý là do chính sách nhà nước quy định, thương hiệu, rào cản cho các doanh nghiệp khác có thể gia nhập ngành... Xét ở khía cạnh này, Petrolimex và EVN không phải là doanh nghiệp độc quyền: hiện có khoảng một chục hãng đang được Nhà nước cho phép kinh doanh xăng dầu; hơn 1 triệu cột điện của EVN có thể được VNPT và các doanh nghiệp kinh doanh viễn thông thay thế bằng mạng lưới treo cáp khác: cây dọc bên đường, thuê nhà dọc đường gắn giá treo và thậm chí đầu tư mới hay chôn xuống đất...
 Ảnh: VNN |
Cần khẳng định: những vị thế độc quyền này không xuất phát từ sự phát triển tự nhiên theo quy luật thị trường của doanh nghiệp nắm giữ thị phần (xăng dầu) hay tài sản cho thuê (cột điện), nó được hình thành từ chủ trương và quyết định của nhà nước trước đây khi nền kinh tế còn trong giai đoạn kế hoạch hóa, Nhà nước nắm độc quyền kinh doanh; phân phối.
Vì thế, cho dù EVN và Petrolimex có khẳng định rằng họ không phải doanh nghiệp độc quyền, sản phẩm cung ứng và dịch vụ không có tính độc quyền..., nhưng chắc chắn rằng: tại thời điểm họ định giá, họ đang ở thế độc quyền tự nhiên. Và vì thế, giá bán và giá cho thuê là mức giá có tính độc quyền.
Khi độc quyền định giá
Trong những ngày tăng giá xăng vừa qua, thực tế có một số cửa hàng bán xăng của công ty khác trên địa bàn Hà Nội đang bán giá thấp hơn giá của Petrolimex, nhưng trả lời phỏng vấn VTV, các "thượng đế" đều trả lời họ không biết hoặc có biết thì không thể tiếp cận vì chi phí cho sự di chuyển quá cao. Nhận định về giá bán xăng, trong khi Petrolimex cho rằng họ vẫn lỗ khoảng 300 đồng/lít thì ông Cục trưởng Cục quản lý giá của Bộ tài chính khi trả lời phỏng vấn VTV ngày 24/2 thì khẳng định: "Hiện nay kinh doanh xăng đang lãi 300 đồng/lít".
Đáng chú ý là bà phó của ông Cục trưởng này và ông Phó Vụ trưởng Vụ Chính sách thị trường trong nước của Bộ Công thương thì luôn khẳng định việc tăng giá đợt vừa qua là hợp lý để bảo đảm kinh doanh có lãi.
Đại diện cho EVN tuyên bố với VNPT rằng giá thành cột điện của họ là 4,5 triệu đồng chưa tính chi phí bảo dưỡng, trong khi VNPT cho rằng chi phí đúc cột điện chỉ là 3,6 triệu đồng. Giá tính cho thuê của EVN được xây dựng trên cơ sở tính khấu hao 5 năm nhưng giá trị thực tế sử dụng kéo dài tới 15 năm. Vì thế, VNPT - bên thuê tính rằng giá thuê cột điện chỉ khoảng 15.000 đồng/năm là hợp lý thì EVN đang áp giá gấp từ 4 - 8 lần và khẳng định "đây là giá không phải để đưa ra thương lượng".
Thậm chí, phương thức của EVN còn kèm theo các điều kiện: giá cho thê theo sợi/cột chứ không phải "cả gói" theo cột; đặt ra tiêu chuẩn kỹ thuật cho loại cáp được treo trên cột ...Tóm lại, ngoài giá "không phải để thương lượng" EVN còn đưa ra những tiêu chuẩn kỹ thuật mang tính độc quyền khác.
Báo giới vào cuộc
Cơ chế cho doanh nghiệp tự chủ giá bán xăng dầu mới được ban hành từ giữa tháng 12/2009, và từ đó đến nay, Petrolimex đã 5 lần điều chỉnh giá ngay khi giá mua tại Sinh-ga-po có sự biến động, trong đó có 4 lần tăng, 2 lần giảm (1 lần giảm giá xăng, tăng giá dầu).
Các chi phí trong giá bán xăng dầu đều được giữ "bí mật" và người tiêu dùng chi biết các đợt điều chỉnh giá qua sự thông báo tại cửa hàng bán xăng hoặc qua báo; đài. Ngày 9/3/2010, sau cảnh báo của Thủ tướng Chính phủ và đòi hỏi từ dư luận, Petrolimex cho biết họ sẽ công khai giá thành bán lẻ xăng dầu trên trang tin điện tử của doanh nghiệp
Cử chỉ trên của Petrolimex được coi là nhằm giải tỏa tâm lý cho người tiêu dùng, một phương pháp minh bạch trong chính sách thị trường nhằm bảo vệ uy tín và cho cả vị thế hiện nay của doanh nghiệp nhằm tránh một cuộc thanh tra và sự giám sát từ phía cơ quan Nhà nước theo chỉ đạo của Thủ tướng. Lợi thế tự nhiên do quy mô mạng lưới phân phối, kho chứa và phương tiện truyền dẫn, do lịch sử để lại, vẫn hiện hữu.
Ngày 26/1/2010, Bộ trưởng Bộ Thông tin và Truyền thông Lê Doãn Hợp chỉ đạo: "Việc xem xét lại giá cho thuê thực hiện trên nguyên tắc đây là cơ sở hạ tầng mà nhà nước đầu tư sử dụng chung. Giá cho thuê không tính lợi nhuận mà tính theo giá thành, khuyến khích sử dụng chung." Theo quan chức Bộ TT-TT, ngoài giải pháp tình thế đưa ra trước mắt, giải pháp lâu dài hơn được đề xuất cho vấn đề thuê cột điện đó là ba Bộ sẽ cùng ra một thông tư liên tịch, sau này có thể là Nghị định của Chính phủ quy định về việc sử dụng chung cơ sở hạ tầng kỹ thuật công cộng này.
Cách đây nhiều năm, khi bàn về cổ phần hóa ngành đường sắt Việt Nam, các cơ quan Nhà nước và doanh nghiệp đã thống nhất một phương thức, không mới, nhưng - hợp lý và có thể áp dụng ngay: Nhà nước chỉ đầu tư và quản lý giá phần hạ tầng kỹ thuật và hệ thống thông tin, tín hiệu trên dọc các trục đường tàu, phương tiện và dịch vụ trên tàu sẽ để cho các doanh nghiệp Nhà nước giữ cổ phần chi phối và các doanh nghiệp khác cùng tham gia khai thác và hạch toán. Đến nay, đã có những chuyến tàu Bắc-Nam theo các mức dịch vụ khác nhau, một số tuyến du lịch bằng đường sắt cao cấp đi Nha Trang, Vinh, Lào Cai.
Phải chăng, lối mở cho những mẫu thuẫn giữa độc quyền và định giá đã có mô hình ? Theo ông ông Ngô Trí Long, nguyên Viện phó Viện Nghiên cứu thị trường giá cả:
"Nhà nước nắm thượng nguồn, thả tự do hạ nguồn": Thượng nguồn là cơ sở vật chất kỹ thuật và nguồn cấp hàng; phía Hạ nguồn , tiến hành cổ phần hóa cho các doanh nghiệp ngoài quốc doanh kinh doanh hoặc sử dụng cơ sở kỹ thuật để vận hành và họ cạnh tranh bằng trình độ quản lý, khả năng tiết kiệm chi phí và các tiện ích sau bán hàng khác...
Hiện nay, với mô hình kinh doanh khép kín, chiếm tỷ trọng thị trường lớn của Petrolimex và EVN, họ đang ở vị thế, tất nhiên là tương đối, cả độc quyền bán và độc quyền mua . Vì thế, họ - tức Petrolimex và EVN không được quyền định giá khi chính sách điều hành của Nhà nước là theo cơ chế thị trường.
|
5 đợt điều chỉnh giá xăng dầu từ khi NĐ 84 có hiệu lực: Ngày 15.12.2009, xăng giảm 350đ/lít và dầu diesel tăng 300đ/lít. Ngày 4.1.2010, dầu mazut tăng lên 200 đồng/kg. Ngày 14.1.2010, xăng tăng 450 đồng/lít và các mặt hàng dầu tăng 300 đồng/lít/kg. Ngày 21.2.2010, xăng tăng 590đ/lít. Ngày 3.3.2010, các mặt hàng dầu đồng loạt giảm 300-500 đ/lít/kg |
|
Mức giá thuê cột điện mới của EVN: Cột cao từ 10,5- 12,5m, tăng giá mạnh nhất, từ 6000đồng/cột/tháng lên mức 48.469 đồng/cột/tháng, tăng 8,08 lần. Cột cao trên 12,5m, tăng "nhẹ" nhất là từ 27.500đồng/cột/tháng lên 109.307 đồng/cột/tháng, tăng 3,98 lần. .Cột cao 8,5- 10,5m, tăng giá từ 5.800đồng/cột/tháng lên mức 28.340 đồng/cột/tháng, tăng 4,88 lần. Còn lại, cột điện cao dưới 8,5m, tăng giá từ 3.500 đồng lên 20.114 đồng/cột/tháng, tăng 5,74 lần |