Tạo "căn cước văn hóa" cho dân tộc Việt
Hình ảnh Việt Nam đối với nước ngoài chỉ có thể xuất hiện được khi xây dựng được đặc trưng giá trị tinh thần và tính cách người Việt. Cái tính cách ấy, giá trị ấy là hộ khẩu, hộ chiếu chứng minh thư để thế giới biết anh là người như nào, nhà thơ Trần Quang Quý nói tại cuộc bàn tròn.
"Dùng văn hóa, con đường đi sẽ dễ hơn"
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Kính thưa bạn đọc VietNamNet, chúng ta đang đi những bước cuối cùng của năm cũ để bước vào một năm mới Canh Dần - một năm theo nhìn nhận của cá nhân tôi, vô cùng đặc biệt: năm bước vào thập kỉ thứ hai của thế kỉ 21, với những sự kiện rất trọng đại trong đời sống chính trị văn hóa xã hội của con người Việt Nam. Trong cuộc trực tuyến cuối cùng của năm cũ, xin trân trọng giới thiệu sự tham gia của hai vị khách mời là ông Phạm Sanh Châu, nguyên Đại sứ Việt Nam (VN) tại UNESCO, hiện là Vụ trưởng Vụ Văn hóa đối ngoại và UNESCO, Bộ Ngoại giao, và nhà thơ Trần Quang Quý.
 |
| Ảnh: Lê Anh Dũng |
Trong những chiến tranh vệ quốc, dân tộc VN đã dựng lên một hình của đức tin và khát vọng tự do cho rất nhiều dân tộc khác. Ở đó là lòng yêu nước, niềm khát vọng độc lập tự do hòa bình của từng dân tộc, cho dù dân tộc đó nhỏ hay lớn, và điều đó đã thổi vào sự khát vọng yêu dân tộc nền độc lập tự do của rất nhiều dân tộc trên toàn thế giới.
Giờ đây, khi VN trở thành một thành viên trong cộng đồng thế giới thì dân tộc VN chúng ta bắt đầu phải dựng lên hình ảnh mới. Nó không phải là hình ảnh khác biệt với hình ảnh mà chúng ta đã có, mà là một hình ảnh nối tiếp cho thấy trong một đời sống hòa bình, đời sống thời đại toàn cầu hóa, trong thời đại mà tất cả các dân tộc đều chia sẻ, yêu thương và tôn trọng nhau vì những lợi ích chung của toàn thế giới. Bởi vì mỗi dân tộc hiện nay, niềm hạnh phúc của dân tộc đó, nỗi đau thương hay lợi ích của dân tộc đó phụ thuộc và ảnh hưởng vào tất cả các dân tộc trên toàn thế giới.
Câu hỏi hôm nay của chúng ta là làm thế nào để xây dựng hình ảnh dân tộc Việt Nam bằng văn hóa trên trường quốc tế.
Hàng trăm câu hỏi đã gửi đến với tất cả những mối quan tâm, thiện chí đóng góp xây dựng và các vị khách mời chỉ có thể trả lời một số câu hỏi của bạn đọc, nhưng là những câu hỏi đại diện cho rất nhiều người VN đang sinh sống làm việc lao động trong lãnh thổ quốc gia mình cũng như đang sinh sống làm việc sáng tạo trên thế giới.
Thưa ông Phạm Sanh Châu, câu hỏi đầu tiên bạn đọc dành cho ông ngắn gọn rằng: Nội hàm ngoại giao văn hóa là gì? Những yếu tố quan trọng nhất của chiến lược ngoại giao văn hóa là gì? Ông đã và đang hình dung con đường của nó như thế nào?
Ông Phạm Sanh Châu: Vâng, câu hỏi rất thú vị và cũng hơi dài để trả lời được trong một câu trả lời ngắn.
 |
| Ông Phạm Sanh Châu. Ảnh: Lê Anh Dũng |
Phải nói rõ trong khái niệm đó chắc chắn để bạn đọc khỏi nhầm lẫn thì ngoại giao văn hóa phải có yếu tố chính trị và yếu tố ngoại giao. Nó không phải chỉ có yếu tố văn hóa - văn hóa. Bởi vì những nhà ngoại giao như chúng tôi đương nhiên phải có yếu tố văn hóa. Nhưng không chỉ làm nhiệm vụ văn hóa văn hóa như là những hoạt động trên lĩnh vực văn hóa.
Thứ hai là về chức năng của ngoại giao văn hóa thì trong năm 2009 đã được công nhận là năm ngoại giao văn hóa của Bộ ngoại giao và của Đảng nhà nước nói chung. Chúng tôi đã hoàn thành chiến lược "bông hoa đào 5 cánh" thực hiện đúng 5 chức năng của ngoại giao văn hóa.
Chức năng thứ nhất là dùng văn hóa để khai thông, mở đường các mối quan hệ. Giống như tất cả chúng ta khi vào cuộc gặp nhau phải chào hỏi thời tiết hôm nay, ngoài kia chiếu phim gì chứ không thể nói ngay hợp đồng năm nay là hợp đồng gì, tỉ lệ phần trăm bao nhiêu... Trong ngoại giao văn hóa cũng như vậy, nó có chức năng mở đường.
Vừa rồi chúng tôi làm chương trình mở đường với Myanmar, hay chương trình Miss Việt Nam ở San Francisco, nơi có những lực lượng không thuận lắm với VN với mong muốn dùng văn hóa thì con đường đi sẽ dễ hơn.
Chức năng thứ hai là xúc tác. Xúc tác là quan hệ đã tốt rồi chúng ta làm văn hóa gần gũi nhau hơn.
Cái này cũng giống như 2 con người yêu nhau, tăng cường quan hệ cũng phải ra ngoài uống cà phê, bơi thuyền...tức là dùng các biện pháp văn hóa đó để làm quan hệ chặt chẽ hơn.
Chính các biện pháp, các festival Việt - Nhật, các lễ hội hoa anh đào, hay năm Đức tại VN hay yếu tố văn hóa trong các chuyến đi của lãnh đạo ta ở các nước là mục đích thúc đẩy quan hệ như vậy. Đặc biệt là kỉ niệm năm chẵn quan hệ VN giữa các nước.
Chức năng thứ ba là quảng bá hình ảnh VN. Cái mà anh đang nói là một phần trong 5 nội dung của chúng tôi. Quảng bá hình ảnh VN gồm 3 yếu tố: quảng bá hình ảnh đất nước con người VN, quảng bá bản thân giá trị con người VN, quảng bá lịch sử, nền văn hóa của VN.
Trong cánh hoa đó chúng tôi triển khai rất nhiều hoạt động như những ngày VN, những tuần VN hay đưa đoàn ngoại giao đi các địa phương để họ hiểu hơn về lịch sử đất nước con người VN.
Chức năng thứ tư là vận động được các danh hiệu, trong tiếng anh gọi là branding là tạo ra danh hiệu từ một địa phương, một sản phẩm văn hóa từ đó tạo ra giá trị mang tính thương hiệu của một quốc gia. Ví dụ vận động cho ca trù, cho hát quan họ Bắc Ninh, vịnh Lăng Cô đưa vào bãi biển đẹp...tất cả những khâu thương hiệu vận động này chắc chắn sẽ mang lại lợi ích về kinh tế.
Chức năng thứ năm là tiếp thu những cái hay cái đẹp. Ta tiếp thu về mặt lí luận, lí thuyết, tổ chức. Ví dụ như chuyến thăm VN của nữ hoàng Đan Mạch là chuyến thăm thú vị, vì toàn bộ chuyến thăm đó dựa trên 12 chương trình hoạt động văn hóa là chủ yếu. Hay là họ tổ chức văn hóa đường phố, mang xiếc ra ngoài để biểu diễn...
Ngoại giao văn hóa của chúng tôi là phải 5 chức năng. Chủ đề hôm nay chúng ta thảo luận chỉ là một phần rất nhỏ trong cả một chiến lược như vậy.
Anh hỏi tôi yếu tố quan trọng nhất như Đảng và Bác Hồ đã nói rằng yếu tố của mọi thành công là con người. Nếu chúng ta có người tốt, đội ngũ tốt sẽ triển khai chức năng đó sẽ thành công tốt hơn. Con đường chúng tôi hình dung ra là con đường thú vị, được nhiều người quan tâm. Bởi bản thân văn hóa có sức lan tỏa.
Trong mỗi chúng ta có yếu tố văn hóa, mỗi gia đình có đầy đủ sắc thái văn hóa, và văn hóa có tính hấp dẫn nhất định. Bởi khi mở VietNamNet ra ngoài trang thời sự, trang nhất ra thì người ta hay gõ đến trang văn hóa vì những yếu tố đó người ta dễ đọc nhất, dễ cảm nhận nhất và có thể giải tỏa những công việc của họ chẳng hạn...
Tôi nghĩ con đường trước mắt là rất thú vị, nhưng cũng là con đường đầy thách thức. Thách thức về mặt lí luận ta đi như thế nào, thách thức về biện pháp triển khai. Vì người này nói phải đi thế này, biện pháp này, người kia lại nói không, phải đi như thế kia, hoặc lại nói đang quảng bá hình ảnh này thì người khác lại bảo không, tại sao trong nhà anh không giải quyết các đặc tính xấu của người VN...Do đó cuộc tranh luân không chỉ là ngày hôm nay mà còn rất nhiều buổi khác nữa.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Vâng, cảm ơn ông Phạm Sanh Châu. Điều lí thú nhất ông vừa đề cập đến là yếu tố quan trọng cơ bản nhất vẫn là con người. Không chỉ trong văn hóa mà trong tất cả các lĩnh vực khác.
Bạn đọc cũng gửi rất nhiều câu hỏi chúng ta sẽ đề cập ở phần khác vì trong buổi trò chuyện hôm nay câu hỏi về con người cụ thể trong ngành ngoại giao, cụ thể mỗi thành viên VN như là một nhà ngoại giao, và mỗi nhà ngoại giao phải như nhà văn hóa và hơn nữa.
Chân dung con người Việt Nam trong văn hóa rất mỏng
Đúng là truyền bá hình ảnh VN là một cánh trong bông hoa đào 5 cánh. Thưa nhà thơ Trần Quang Quý hiện nay trong cách nhìn cùa ông hình ảnh dân tộc VN trên trường quốc tế được mô tả như thế nào, dưới cách nhìn khắt khe hay quá lãng mạn của nhà thơ?
 |
| Nhà thơ Trần Quang Quý. Ảnh: Lê Anh Dũng |
Đây là một câu hỏi rất hay và tôi cho rằng là câu hỏi cơ bản của chương trình này. Thể hiện văn hóa VN, con người VN với nước ngoài như thế nào chính là chương trình chúng ta đã hướng tới. Với một câu hỏi lớn như thế tôi cũng không thể trả lời đầy đủ được, đó là câu hỏi lớn và rất khó.
Chỉ bằng những kinh nghiệm, những lần đi công tác nước ngoài và qua những lần đọc sách báo thì tôi thấy, cách đây khoảng 10 năm đi một số nước, đặc biệt những nước gần như VN như Indonesia, Mã Lai, Philippine, khi ra sân bay nhiều người hỏi ông ở đâu thì tôi bảo là người VN, không dám nói láu cá là người Nhật hay gì đó...thì có một thanh niên dơ tay lên làm động tác nổ súng là à Việt Nam nổ súng pằng pằng pằng. Nghĩa là người ta nhìn VN của một chiến tranh.
Cái đó có một phần đúng, như nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nói, đã là một thập kỉ chói sáng của lịch sử dân tộc đấu tranh bảo vệ đất nước, giải phóng dân tộc. Những hình ảnh VN lúc đó trên trường quốc tế xứng tầm với tư thế của dân tộc, con người VN. Thậm chí các phong trào phản chiến của nước ngoài. Có người tự thiêu vì đấu tranh cho VN. Có những dân tộc coi máu VN như là máu của dân tộc ví dụ như Cuba sẵn sàng hiến máu cho cuộc đấu tranh này.
Câu chuyện về hình ảnh VN vừa nói cũng là một nhược điểm của Việt Nam. Người ta vẫn nhìn mãi VN như là một đất nước đấu tranh súng đạn. Đó cũng là nỗi buồn. Ngoài niềm tự hào chính nghĩa đấu tranh giải phóng dận tộc ra, nhưng một dân tộc trước cuộc thử thách của chiến tranh cứ triền miên như thế thì đó là một số phận của dân tộc rất buồn.
Trong khi các quốc gia khác phát triển người ta xây dựng trong một đất nước hòa bình phát triển kinh tế, văn hóa và đó là một thế kỉ tăng tốc của nửa thế kỉ 20 về trước các dân tộc đã có chiến lược văn hóa. Ví dụ tôi nói điều đơn giản Mỹ với Nhật là kẻ thù của nhau, Mỹ đã từng ném hai quả bom nguyên tử xuống Nhật nhưng sau những cuộc chiến đó người ta lập tức bắt tay nhau trở thành đồng minh về kinh tế, về các vấn đề văn hóa hội nhập. Hay Mỹ là đồng minh với chủ nghĩa phát xít chẳng hạn, trong một cuộc chiến tàn khốc như thế nhưng sau đó lại ứng xử về mặt xã hội, về mặt quốc tế nó làm chuyển biến mọi hoạt động khác.
Tôi nói thế để thấy một điều rằng, rõ ràng, trong những thập kỉ gần đây hình ảnh VN đã được cải thiện rất nhiều và cải thiện đó là cải thiện hình ảnh VN trên trường quốc tế về mặt chính trị, kinh tế.
Có những nhà kinh tế nước ngoài nhìn VN giống như một tương lai phát triển của Châu Á, của Đông Nam Á, một con hổ của Đông Nam Á hay đang là những con rồng trong tương lai phát triển. Đó là một sự cải thiện đáng chú ý và quan trọng.
Trong chiến lược văn hóa, chúng ta cố gắng cải thiện hình ảnh của đất nước Việt Nam. Ví dụ có một hiện tượng trong vài năm gần đây các cuộc thi người đẹp, hoa hậu thế giới ở VN lại khá đông, ví dụ năm nay theo dự kiến có cuộc thi hoa hậu thế giới, hoa hậu trái đất nhưng vẫn có cuộc cãi nhau lùm xùm giữa Tập đoàn RAAS với Ủy ban Khánh Hòa vì đâu có nguồn tài trợ. Rồi Hội nghị quảng bá văn học của hội nhà văn Việt Nam từ ngày 5 đến mùng 10 tháng 1 năm 2010, người ta thấy rằng chân dung văn hóa, chân dung con người VN đặc biệt là văn học nghệ thuật là rất mỏng. Người ta chưa biết nhiều. Hình ảnh con người Việt Nam thông qua văn chương, thông qua nghệ thuật.
Thực ra nói đến văn hóa, con người Việt Nam chính là nói đến cốt cách tinh thần văn chương và nghệ thuật đó là giá trị tinh túy nhất của tâm hồn con người VN.
Theo tôi, hình ảnh Việt Nam đối với nước ngoài chỉ có thể xuất hiện được khi anh xây dựng được đặc trưng giá trị tinh thần và tính cách người Việt. Cái tính cách ấy, con người VN, giá trị ấy là hộ khẩu, hộ chiếu chứng minh thư để thế giới biết anh là người như nào.
Phần này trong vài thập kỉ gần đây chiến lược đã đề ra rồi, nhưng giải pháp chiến lược văn hóa đã có ngay từ hội nghị trung ương 5 về xây dựng nền văn hóa VN tiên tiến đậm đà bản sắc dân tộc và Đại hội 8 nhưng giải pháp cụ thể cho đến nay vẫn chưa nói đựoc nhiều, vẫn còn lúng túng. Xây dựng hình ảnh VN như thế nào vẫn là một câu hỏi.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Tôi hoàn toàn đồng ý với nhà thơ Trần Quang Quý vấn đề trả lời căn cước văn hóa của một dân tộc hay một cá nhân trong dân tộc đó. Đó không phải là một câu hỏi đối với người VN mà đối với rất nhiều nước trên thế giới.
Tôi nhớ cách đây hơn 10 năm tôi đã đọc một cuốn sách xuất bản ở Úc họ nói về vấn đề xác lập căn cước văn hoá của nhân loại trong từng quốc gia, trong một thời đại mới như thế nào.
Thưa ông Phạm Sanh Châu, một trong những hình ảnh một thời thật chói lọi sau đó còn lưu giữ mãi với thế giới là hình ảnh một đất nước VN chiến tranh. Tất nhiên đó là hình ảnh một dân tộc anh hùng đối với việc bảo vệ tổ quốc của mình.
Năm 2002 tôi đến biên giới giữa Pakistan và Afganishtan 2 ngày trước khi quân đội Mỹ tấn công chủ nghĩa khủng bố ở Tabul. Khi tôi gặp một người già, họ hỏi ở đâu, tôi nói VN và ông ta nói một câu rất dài bằng tiếng địa phương. Và tôi bảo người phiên dịch không cần dịch vì tôi biết ông ta nói gì vì trong đó có một chữ Việt Nam và America..
Tôi chắc ông Phạm Sanh Châu cũng hiểu điều đó nhưng đến nay lịch sử đang lật sang một trang mới. Chúng ta không thể mãi chìm đắm trong quá khứ..
Ông là một người có cơ hội đi nhiều nước trên thế giới, tham gia nhiều tham dự hội nghị lớn. Vậy, trong con mắt của ông từ sau khi cuộc chiến tranh kết thúc hình ảnh người VN đã được thay đổi thế nào trong con mắt người nước ngoài? Những điểm thay đổi gì cốt yếu mà người nước ngoài nhận thấy từ dân tộc VN sau cuộc chiến?
 |
| Chúng tôi rất tự hào khi đi ra ngoài thấy VN mình như thế nhưng cần chi là sẵn sàng chi, cần bao sẵn sàng bao, cần hào hiệp sẵn sàng hào hiệp.Ảnh: Lê Anh Dũng |
Nói thêm nữa trong bối cảnh trên thế giới có quá nhiều mất mát đau thương, có quá nhiều dân tộc bị chiến tranh và bị thua trong cuộc chiến, nhìn lại sẽ thấy có những dân tộc bị biến mất, có những chế độ bị lật đổ mà ta vẫn đứng vững được thì điều đó rất đáng tự hào.
Anh nói về cái căn cước thì tôi nghĩ rằng một phần căn cước của VN là lịch sử anh hùng và tính bất khuất kiên cường của người VN.
Yếu tố thứ hai là thay đổi chứ, tôi thấy thay đổi rõ là bạn bè đánh giá chúng ta.
Bởi vì thứ nhất là chúng ta đã thành công trong đổi mới, thứ hai là thế giới ngày càng hội nhập lại gần nhau người ta càng có điều kiện để nhận ra biết nhau nhiều hơn qua các phương tiên thông tin đại chúng. Người ta càng nhận thấy một yếu tố của người VN là rất cần cù, chịu khó, năng động. Chỉ cần đổi cơ chế một chút thôi là kinh tế phát triển rất thành công và ngoạn mục.
Yếu tố thứ hai ở đây dần dần người ta nhận thấy rằng à người VN không phải chỉ có giỏi chiến đấu mà người VN còn giỏi cả làm ăn.
Đương nhiên chúng ta vẫn còn mới, mới vào trường kinh doanh này kia....nhưng giỏi làm ăn ở đây là rất chăm chỉ chịu khó. So với một số đồng nghiệp khác đôi khi ta chịu khó làm ngày làm đêm hơn, họ thì tối rồi không làm đêm nữa...thì đó là yếu tố thứ hai.
Yếu tố thứ ba nữa là chúng ta vẫn chưa biết giới thiệu bản sắc.
Phần thứ ba trong căn cước đó là chúng ta là một dân tộc biết chơi và chịu chơi, hào hiệp và rộng rãi. Chúng tôi rất tự hào khi đi ra ngoài thấy VN mình như thế nhưng cần chi là sẵn sàng chi, cần bao sẵn sàng bao, cần hào hiệp sẵn sàng hào hiệp. Tính hào hiệp của chúng ta hình như đi từ thời tiềm thức trong thời xa xưa, khi mà chúng tôi hình dung khách đến nhà chẳng có gì cả thì chạy sang nhà hàng xóm vay tạm con gà để đãi khách, đó là sự mến khách. Yếu tố hào hiệp, rộng rãi, mến khách đó là cái chúng ta tự hào và phải quảng bá yếu tố đó.
Tôi nghĩ quá khứ, hiện tại, tương lai, sự dũng cảm trong vật chất, sự thành công trong kinh tế và những yếu tố mang tính bản sắc và cá nhân của chúng ta sẽ quện vào nhau tạo thành một căn cước riêng của chúng ta.
Đủ ăn, đủ mặc và phát triển thì phải tạo ra hình ảnh dân tộc khác đi
Bạn đọc Phạm Minh Hải - Vũng Tàu: Tôi là người học tập thời gian khá lâu ở hai nước. Trong quan sát của mình tôi thấy các tùy viên văn hóa nói chung và các sứ quán văn hóa hai nước nói riêng không để ý đến việc chuyển bá văn hóa Việt Nam đến người dân nước sở tại. Các bạn bè tôi học tập và làm việc cũng nhiều, sinh sống ở nhiều nơi trên thế giới cũng có nhận xét tương tự như tôi.
Thưa ông Phạm Sanh Châu, tình trạng ấy do chúng ta không nhận thức hay chưa có một chiến lược cho việc xây dựng hình ảnh VN trên thế giới lúc đó bằng văn hóa và bằng những nét đẹp của người VN và tình trạng đó đến bây giờ có thay đổi chút nào không?
Ông Phạm Sanh Châu: Trước tiên, tôi phải khẳng định rằng câu nhận xét đó là chính xác, lí giải cho sự nhận xét đó cũng là chính xác.
Lí do đầu tiên là sự nhận thức. Trong một thời gian dài chúng ta tập trung vào chiến đấu bảo vệ tổ quốc, sau đó loay hoay và tìm ra được thành công trong phát triển kinh tế. Bây giờ đến giai đoạn thứ ba là thành công trong việc giữ gìn độc lập của chúng ta, chúng ta đủ ăn, đủ mặc và phát triển kinh tế thì phải tạo ra một hình ảnh khác.
Câu chuyện mà bạn quan sát nhận thấy hiện nay là hoàn toàn đúng. Vì lúc đó chúng tôi, ngay cả những nhà hoạch định chính sách chưa tạo ra được sự nhận thức đổi mới.
Chính vì vậy, năm 2009 ngoại giao văn hóa được đánh giá là thành công nhất về mặt nội bộ là tạo ra được sự đột phá về nhận thức ở tất cả các ngành các cấp về tầm quan trọng của ngoại giao văn hóa.
Thứ hai là vào thời điểm đó ta chưa có chiến lược ngoại giao văn hóa. Chiến lược ngoại giao văn hóa 2009 là mới sơ khai đặt nền móng và 2, 3 năm qua đang đào xới lên để tìm ra con đường đi và đến 2010 Thủ tướng đã giao cho Bộ ngoại giao hình thành một chiến lược ngoại giao văn hóa từ 2010 đến 2020 lúc đó mới hình thành chiến lược để triển khai. Thứ ba là có thể các cán bộ của chúng tôi có nhận thức, cũng hiểu tầm quan trọng và cũng đã cố gắng triển khai nhưng câu chuyện là họ không biết làm thế nào, lúc thì bảo đưa đoàn văn hóa văn nghệ sang, lúc thì chiếu bộ phim, lúc thì mời họa sĩ sang để triển lãm tranh, tức là họ chưa biết cách làm.
Do đó, ở đây có cả 3 yếu tố: nhận thức, chiến lược, và biện pháp triển khai.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Ông Phạm Sanh Châu đã đề cập đến một hiện thực và hiện thực là lúc đó chúng ta chưa biết phải làm thế nào.
Trong con mắt của tôi và cũng như rất nhiều người khác rằng chúng ta luôn luôn chậm trễ. Đáng lẽ những việc truyền bá hình ảnh hay xây dựng một hình ảnh VN, ảnh hưởng của VN ra thế giới chúng ta phải làm khi VN đã trở thành một nước độc lập từ năm 1945. Có thể chúng ta lí giải rằng do chiến tranh vẫn tiếp tục, vẫn một nửa nước bị chia cắt và chúng ta không làm được. Nhưng điều đó là sự ngụy biện.
Thưa nhà thơ Trần Quang Quý, tại sao chúng ta luôn luôn chậm, luôn không nhận thức điều đó và phải làm điều đó ví dụ như các tùy viên văn hóa các sứ quán.
Cách đây 2 năm, một người bạn của tôi là nghệ sĩ khi sang Washington cũng theo chương trình của Bộ ngoại giao và anh ta rất buồn khi nhìn thấy một nhân viên sứ quán VN ở Mỹ đứng trước cổng với một đôi dép tổ ong và một cái quần không phải quần soóc, cũng không phải quần đùi... Ông có thể lí giải gì về điều đó?
Nhà thơ Trần Quang Quý: Tôi có thể lí giải điều đó là bắt đầu từ nhận thức, bắt đầu từ cái đầu. Nếu chúng ta có cái đầu thông thái, đường hướng rõ ràng mạch lạc, chiến lược rõ ràng thì thì những bế tắc có thể được khai thông từ rất sớm.
Như anh Nguyễn Quang Thiều vừa nói là có một lí do mà người ta cứ viện vào đó là chiến tranh. Loại bỏ yếu tố về mặt chính trị, về những thời điểm đó rõ ràng ta luôn luôn chậm. Bởi vì thứ nhất chậm về mặt nhận thức, thứ hai là tư duy. Tư duy của mình là tiểu nông manh mún, làm gì cũng không có chiến lược.
Tôi lấy ví dụ về các đoàn nghệ thuật mà chúng ta đưa sang hay là ngay cả ở VN những đoàn biểu diễn nghệ thuật mời khách nước ngoài đến du lịch, chiêu đãi khách rất đơn điệu. Tất nhiên là các điệu hát ca trù, múa nón, múa dân gian nhưng cảm giác nó mô-nô quá, không đa dạng về tư duy của những người làm chương trình đó. Ví dụ hình ảnh múa nón cuộc nào cũng có, chỉ là những cái nón uốn lượn, không tạo ra được sóng, cảm giác như những con giun lượn...
Chính là tài năng, tầm tư duy cũng là những tiết mục nghệ thuật mang bản sắc văn hoá Việt Nam nhưng chúng ta thổi vào đó những thủ pháp của người đạo diễn để làm cho chương trình đa dạng, không bị mòn cũ trong cách thể hiện một tác phẩm nghệ thuật.
Mải "đi buôn", quên điều lớn hơn của dân tộc?
Đúng là điều mà nhà thơ Nguyễn Quang Thiều và anh Sanh Châu nói cũng là điều ngay trong hội nghị quảng bá văn học vừa rồi cũng có nói đến. Hàm Anh là tuỳ viên văn hoá ở Ấn Độ có nói là tại sao Hội nhà văn không gửi sách, xây dựng những tủ sách ở các ĐSQ, từ đó giới thiệu, quảng bá tủ sách và là điều kiện để người bản địa tiếp xúc văn học Việt Nam và dịch. Khi tôi hỏi lại ở Hội nhà văn, các anh nói là trước đây cũng đã từng có, những người làm ngoại giao không bao giờ đụng đến, thậm chí họ không trưng bày. Lúc đầu hội nhà văn cũng cứ tưởng thế, họ mải đi buôn đi làm những việc khác, làm dịch vụ cấp visa chẳng hạn ... có thêm tiền. Ngay cả các đoàn nghệ thuật của mình sang chẳng hạn, sang xem mua được hàng gì hay không, nhanh chóng đến nơi nào đó.
Một đất nước quá nghèo, đi đâu thấy có gì có thể kiếm tiền, có mang được cái gì về không nhưng còn những gì lớn hơn của đất nước thì người ta lãng quên. Chính điều đó làm cho hình ảnh đó khiến hình dung Việt Nam rất nhếch nhác.
Những người Việt Nam sang lao động ở nước ngoài cũng thế. Tôi sang Seoul có vào một chợ chuyên bán áo da là Đông-demoon còn ở Nam-Jemoon bán 2 thứ rất hợp với thị hiếu của người Việt Nam: Một là nhân sâm trồng công nghiệp, hai là thịt chó. Thế nhưng, tôi hỏi thì họ bảo áo da phơi hàng dây ở đó người Việt Nam lấy trộm rất nhiều, kỹ năng lấy trộm cao: một ông đến hỏi lăng nhăng làm rối lên, còn một ông đến lấy áo da khoác vào người lẻn đi.
Mình là đất nước có văn minh lúa nước, cư dân nông nghiệp, nghèo đói trong rất nhiều thập kỷ, nhưng ngay cả sự xuất khẩu lao động hay người Việt Nam đi ra nước ngoài cũng phải được giáo dục. Về mặt văn hoá và chiến lược văn hóa ấy phải được giáo dục ngay từ lúc thiếu thời.
Đi nước ngoài, tôi thấy Trung Quốc là một dân tộc có ý chí "ngu công dời núi". Việt Nam có thể làm nhà trên núi, nhưng Trung Quốc san phẳng cả núi để làm nhà.
Tôi nghe câu chuyện một vài bài viết mà tôi cũng đụng đến là một vài người Hàn Quốc ngưỡng mộ Trung Quốc ở chỗ Trung Quốc có câu "người ta có thể thay đổi quốc tịch, ngôn ngữ-ra nước ngoài có thể nói tiếng Anh; thay đổi màu da như Micheal Jackson, nhưng dòng máu Trung Hoa thì không thể thay đổi được". Dòng máu ấy không thể thay đổi đơn giản, dòng máu ấy chính là tính cách văn hoá Trung Hoa của họ nhận ra ngay. Thế thì Việt Nam thì thế nào?
Đặt ra câu hỏi không chỉ là vấn đề nhận thức, chúng ta phải có chiến lược rõ ràng, chúng ta phàn bàn nhau xây dựng hình ảnh người Việt Nam ra nước ngoài là phải xây dựng cái gì, đất nước Việt Nam như thế nào, tính cách con người Việt Nam, những giá trị nhân bản đối với nước ngoài để người ta dễ nhận ra ngay, đó là câu hỏi mà cá nhân tôi nghĩ vậy.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Điều nhà thơ Trần Quang Quý vừa nói đến rất phiền muộn. Thưa ông Phạm Sanh Châu, tôi cũng như tất cả những bạn đọc Việt Nam những người có ý thức truyền tải hình ảnh Việt Nam ra nước ngoài, không ai muốn những hình ảnh đó đang xảy ra. Tôi nghĩ ông có điều gì muốn nói thêm về những điều mà nhà thơ Trần Quang Quý vừa nói?
Ông Phạm Sanh Châu: Tôi góp ý thêm với nhà thơ. Có lẽ khi nhà thơ nói là ở một số nơi người ta bận buôn bán kiếm tiền thì tôi nghĩ trong lịch sử của từng dân tộc, từng quốc gia, có những giai đoạn nhất định. Chúng ta chia những giai đoạn đó ra và chúng ta có những ưu tiên cho những giai đoạn đó. Ví dụ thời này tôi ưu tiên phải vào ĐH, thời này phải lập gia đình, người này ưu tiên mua được nhà, phát triển sự nghiệp. Đất nước cũng phải có những giai đoạn phát triển như vậy.
Đất nước chúng ta có những giai đoạn, những nhu cầu khác nhau, chúng ta ưu tiên cho nó. Ví dụ, thời kỳ chúng ta tập hợp lực lượng cho cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước, toàn bộ lực lượng tập trung vào đó. Sau rồi chúng ta phải tập hợp lực lượng phá thế cô lập, rồi thu hút đầu tư, tăng cường hợp tác phát triển kinh tế. Còn bây giờ, chúng ta có điều kiện để xem lại là chúng ta có bản sắc văn hoá phong phú để có thể giới thiệu.
Trước đây, ngoại giao văn hoá từ thời Hùng Vương chúng ta cũng đã làm rồi. Cả thời Nguyễn Trãi cũng đã có, nhưng trong từng giai đoạn lịch sử chúng ta có những ưu tiên như vậy.
Cho nên việc một người nào đó nói là mải làm ăn, tôi không nghĩ là như vậy. Đó là trường hợp cá biệt.
Chúng ta không nên lấy cách ứng xử của một cá nhân hoặc cách ăn mặc ở một thời điểm nhất định để làm đại diện cho cả dân tộc của chúng ta. Tôi nghĩ rằng những cái buồn đó là cũng có buồn nhưng tôi cũng có nhiều lạc quan hơn, bởi nếu chúng ta biết điều chỉnh, biết được biện pháp làm thì chúng ta sẽ làm tốt.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Ông Phạm Sanh Châu đã lý giải một phần nào đó chúng ta có thể chia sẻ, dịu bớt phiền muộn về một vài hành động của một người Việt Nam nào đó đi công tác, đi du học, du lịch buôn bán ở nước ngoài.
Không lí do gì bào chữa cho hành vi bôi xấu hình ảnh dân tộc
Bạn đọc Đỗ Bá Dương - Hà Nội: Chúng ta đã từng đánh mất hình ảnh tốt đẹp về người Việt Nam trên thế giới bằng một lối sống tuỳ tiện và đánh mất lòng tự trọng của một số người (tất nhiên chuyện đó không phải là số đông. Nếu là số đông thì có lẽ dân tộc đó không còn tồn tại được nữa). Thậm chí những năm gần đây có nhiều hơn trường hợp cán bộ đi công tác nước ngoài vi phạm luật pháp của nước sở tại bằng những hành động đi ăn cắp hàng siêu thị hay buôn sừng tê giác của một cán bộ ngoại giao. Nếu là luật sư bào chữa thì hai ông có thể bào chữa cho những người này như thế nào, bào chữa cho hình ảnh Việt Nam như thế nào?
Ông Phạm Sanh Châu: Tôi hỏi lại bạn đó là tại sao chúng ta phải bào chữa? Khi người ta phạm pháp thì phải bị trừng phạt theo pháp luật của nước sở tại và của nước ta. Những hành động đó cần lên án và phải loại trừ để cho những người như chúng tôi và những người khác đang bỏ công sức tạo ra hình ảnh tốt đẹp của Việt Nam ở bên ngoài bị huỷ hoại.
Tôi nghĩ rằng trường hợp này như tôi đã nói, một là không có gì phải bào chữa. Hai là, nên nhìn rừng không nên chỉ nhìn cây, trong rừng cây đó có những cái xấu, có những cây xấu, những cây bị mục đi, nhưng cả rừng đẹp và phát triển, chúng ta thấy đó là những cái lớn, có tầm nhìn rộng hơn chúng ta có thể tin tưởng.
Nhà báo Nguyễn Quang Thiều: Như ông Phạm Sanh Châu vừa nói, chúng ta nên nhìn rừng không nên chỉ nhìn cây, chúng ta thấy cái ý chí khát vọng của cả cộng đồng chứ không phải chỉ vài cá nhân trong cộng đồng đó. Có một hiện thực là một ông đại sứ có làm tốt đến mấy nhưng các lưu học sinh, những người du lịch, lao động, các tổ chức thương mại hay doanh nghiệp tư nhân ở nước ngoài nếu không làm tốt thì hình ảnh cũng bị mất đi. Nhưng những nhân viên ngoại giao lại chính là những người được cử làm đại diện cho quốc gia đó...